Müziğin evrimsel kökenlerini mercek altına aldığımız bu yazı dizisinin ilk bölümünde müziğin “neden” var olduğunu, ikinci bölümünde ise günümüze “nasıl” bir sosyokültürel yolculukla geldiğini incelemiştik. Bu yazıda ise odağımızı “Kim?” sorusuna çeviriyoruz.
Önceki yazılarda müzik için ‘biyolojik tutkal’, ‘evrimsel metronom’ gibi yakıştırmalarda bulunduk. Bu bölümdeyse müziğin birleştirici yapısından sıyrılıp “biz” ve “onlar” ayrımını keskinleştiren bir araca dönüşümünü ele alacağız. Resmî tarihin yazmadığı kolektif hafızayı nasıl muhafaza ettiğinden, alt kültürlerin başkaldırılarını nasıl müzikle bezediğinden ve günümüzün dijital tekelleşmesinde aykırı seslerin akıbetinden bahsedeceğiz. Sahi, kaosu düzene çeviren müzik ne oldu da düzeni yıkan bir güce dönüştü?
Kolektif Hafıza ve Arşiv Enstrümanı Olarak Müzik
Yazılı tarih elbette çok önemli, fakat aynı zamanda tiranlar tarafından baskılanmaya, sansürlenmeye ve manipüle edilmeye oldukça müsait. Baskı altındaki topluluklar için müzik eğlence, keyif aracı değil; hayatta kalma stratejisidir. Resmî kayıtların sildiğini hafızada tutması bakımından müzik ezilenler için dürüst bir arşiv görevi görmüştür. Bu açıdan da kolektif hafıza için kritik bir araçtır.
Bunun en çarpıcı örneklerinden biri Afrikan-Amerikan kölelerin tarlalarda söyledikleri iş şarkılarıdır (İng. work songs). İş şarkıları kölelerin ritimlerini koordine etmelerine ve morallerini yüksek tutmalarına yardımcı oldu. Fakat bu şarkıların bir amacı daha vardı. Pek çok eyalette kölelerin okuma-yazma öğrenmesi yasaktı. Dolayısıyla köleler için iş şarkıları, kaçış planlarını, potansiyel tehlikeleri, gizli mesajları otoritelerin anlamayacağı bir şekilde paylaşmak için değerli bir iletişim aracıydı.
Müziğin benzer işlevlerini kendi coğrafyamızdan örneklendirmek de mümkün: toplumsal hafızanın Anadolu’daki bekçileri aşıklar ve halk ozanları. Bu geleneklere ait eserler sıklıkla adaletsizliklerden, zorunlu göçlerden, siyasi baskılardan bahseden sözlü kayıt cihazları gibidir. Otoritenin üzerine örtmek istediği toplumsal yaraları hafızalarda canlı tutarlar.
Müzik yazıdan çok daha uzun zamandır nesiller arası aktarım birimi olarak hayatımızda. Basılı medyayı kontrol etmek çok daha kolayken, protesto şarkıları hızlıca yayılır ve zihinlere kazınır. İnsanların bu müzikle kurduğu duygusal bağ, sansür mekanizmalarını aşmasını sağlar. Bu yüzden de müzik tarih boyunca gayriresmi arşiv olma görevini sürdürmüştür.
Alt Kültürler ve İsyanın Müziği
Müziğin yolculuğu boyunca bir noktada, seslerin ehlileştirilmeye çalışıldığı bir kırılma yaşandı. Bir önceki yazıda bahsettiğimiz üzere müzik, yetenek, deha, akademik geçmiş gibi elitist ön koşullarla sınırlandırıldı. Alt kültürler de tam olarak buna tepki olarak doğdu: sokağın “kirini” bu steril dünyanın yüzüne çarpmak üzere. Cazın kölelik karşıtı kökenlerinde, Punk’ın sınıfsal öfkesinde, hatta Anadolu Rock’ta da çarpışmayı gözlemlemek mümkün.
Jazz ve Blues’un kökenlerinde baskıdan kaçmak yatar. Bir önceki kısımda değindiğiniz “work songs” bu müzik türlerinin öncülü olmuştur. Kölelerin tarlada çalışma ritimleri ve birbirlerine seslendiği çağrı ve yanıt (İng. call and response) geleneği de Jazz’ın temel unsurlarında yerini buldu. Fiziksel kaçışın imkânsız göründüğü dünyadaki ruhsal özgürlük alanının Batı enstrümanlarına yansıması olan hüzünlü notalar (İng. blue notes) Blues’un temelini oluşturdu. Her iki türün de baskıdan doğduğunu göz önünde bulundurduğumuzda, doğaçlamaya olan tutkuyu organik bir başkaldırı olarak yorumlamak mümkün.
Punk ise müzikteki tüm elitist bariyerlere orta parmak niteliğinde üç akorlu bir devrimdir. “Herkes yapabilir”in yanında, “herkes kendi yapabilir (DIY)” felsefesini benimseyen bu alt kültürün temelinde, müziğin kurumsallaşmasına olan tepki yatar. Yüksek ses, tempo ve distorşına sahip kısa parçalar ham ve sert vokallerle bezenir. Plak şirketlerine biat etmeyip bağımsızca yayınlanan bu tür, otoriteye kirli ve gürültülü bir başkaldırıdır.
Anadolu rock, Türk halk müziği ile Batı rock müziğinin psikedelik tınılarla harmanlanmasıyla oluşan bir tür. Aslında yerel kimliğin küresel müzik dilleriyle ifade edildiği özgün bir protesto aracı. Çalkantılı bir siyasi iklime doğan bu tür, otoritenin yasak ve baskılarına karşı sesini yükseltti. Bu gürültülü muhalefet pek hoş karşılanmadı; duayenler ağır bedeller ödediler. Bu da müziğin eğlence aracından öte, otoriteyi sarsan bir tehdit olarak görüldüğünün kanıtı. Her şeye rağmen Anadolu rock, unutturulmak istenenleri başarılı bir şekilde kolektif hafızada taze tutan bir tür olarak yerini aldı.
Burada bahsetmediğimiz daha nice alt kültür var. Hepsinin ortak noktası, baskılananların, dışlananların, ezilenlerin ve susturulanların sığınağı olmaları. Yalnızca estetik bir anlatıdan öte, tektipleşmeye kolektif bir barikat, aynı derdi paylaşanlara ortak bir kimlik sunarak otoriteyle mücadele etmeye yardımcı olan bir araç.
Yeni Nesil Sansür
Günümüz müziğinin deneyimlediği sansür mekanizmaları eskisinden çok daha sofistike. Otoriteye sıra gelmeden, görünmez bir denetim mekanizması var ki: algoritma. Spotify, Apple Music gibi platformların kurduğu monopol, müziğin keşfedilebilirliğine finansal bir ket vuruyor. Algoritmanın dinleyiciyi rahatsız etmeme ve konfor alanında tutma eğilimi, isyan müziğinin ham ve sert doğasıyla taban tabana zıt. Dolayısıyla belli başlı türler/sanatçılar kitleselleşemeden, otoritenin radarına bile girmeden algoritma tarafından sönümleniyor.
Fakat isyan ruhu da bu sinsi sansür karşısında yeni mekanizmalar üreterek karşı evrimini sürdürüyor. Dijital ortamın yüksek erişilebilirliği, isyan için de bir avantaj. Toplumsal hafızanın oluşması için artık aynı fiziksel mekânda olmaya gerek yok. Müziğin gayriresmi arşiv işlevi kazanması ise günümüzde çok daha hızlı ve yaygın etkiye sahip. Üstelik dijital evrene bir kez giren bir sesin yok edilmesi neredeyse imkânsız.
Fiziksel mekânlar ise hâlen otoritenin doğrudan tehdidi altında. Toplumsal yas dönemlerinde müzik sektöründen beklenen mutlak sessizlik, iptal olan festivaller, sponsorluk yasakları derken müzik camiası sert bir sınavdan geçiyor. Fakat isyan ruhu baki; bunun en net örneğini Saraçhane eylemleri dönemindeki dayanışma sahnelerinde gördük.
Son Sözler
Müzik her zaman isyana eşlik etti ve edecek. Toplumda değişmesi gerekenleri haykıracak, görmek istediği değişimde dönüştürücü bir rol oynayacak. Bu yazıda müziği biz ve onlar ayrımını keskinleştiren bir yerde konumlandırdık; ancak bu ayrımı toplumu parçalayan bir unsur olarak değil, biz olmayı kuvvetlendiren bir unsur olarak okumalıyız. Evet, müziğe atfedilen bir kaosu düzene çevirme yetisi var, ama unutulmamalı ki düzen adaletsizleştiğinde onu yıkma gücü de müzikte.
