Bir konserde binlerce insanla eşgüdümlü bir şekilde dans etmenin neden iyi geldiğini hiç düşündünüz mü? Ya da bazı şarkıları neden defalarca, doyumsuzca dinlemek istediğimizi? Müzik, yalnızca keyif veren evrimsel bir kaza mı, yoksa evrimimizde kritik bir rol oynamış olabilir mi?
Bu yazıda müziği yeni bir bakış açısıyla, yani evrimsel biyoloji perspektifiyle yeniden keşfedeceğiz.
Evrimsel Bir Soru: Müzik Ne İşe Yarar?
Ufak bir biyoloji dersi — Darwinci evrim teorisinin en temel mekanizması olan doğal seçilim, Survival of the Fittest prensibine, yani en iyinin hayatta kalmasına dayanır. Hızlı koşabilme, avlanma, kompleks bilişsel fonksiyonlar ve konuşma becerileri, türümüzün Afrika’da hayatta kalmasına ve genlerini bir sonraki nesle aktarmasına yardımcı olmuş adaptasyonlardır. Bu amaçlara harcanan kaynakların somut bir faydası olmuştur. Peki müzik? Görünürde avlanmamıza, ya da av olmamamıza bir katkısı yoktur. Aksine müzikle ilgilenmek, günümüzde bile, enerji, kaynak ve zaman harcamamızı gerektirir. Bu her açıdan masraflı eylem günümüze kadar nasıl ulaştı? Hadi müziğe dair ilk bulgulardan başlayarak değerlendirelim.
Müziğin Arkeolojik İzleri
Sıradaki dersimiz arkeoloji. İlk şarkının ne zaman söylendiğini yalnızca tahmin edebiliriz. Fakat arkeoloji bize müzik aletlerinin on binlerce yıllar öncesine dayandığına dair somut kanıtlar sunuyor. İlk enstrümanlar kuş ya da memelilerin kemiklerine açılan deliklerle oluşturulan flütlerdi. Slovenya’dan bulunan Divje Babe flütü, Neanderthal flütü olarak da bilinir, 50-60 bin yıl öncesine dayanır ve ayı kemiğinden yapılmıştır. Almanya’da bulunan, 40 bin yıl öncesine dayanan Swabian flütleri ise kuş kemikleri üzerinde hassas parmak delikleri bulundurur, akustik bilgi ve karmaşık müzik kültürüne işaret eder ve doğrulanmış en eski müzik enstrümanları olarak kabul edilirler.
Önce Dil mi, Müzik mi?
Peki dil mi önce geldi, müzik mi? Arkeolojik bulgular, müziğin dilden önce var olduğuna dair bir kanıt sunmuyor. Bazı arkeolog ve bilişsel bilimcilere göre, müzik ve dil ortak bir kökene (İng. Musilanguage) dayanıyor. Müziğin ritmik ve melodik, dilin ise iletişimsel özelliklerini taşıyan bu birleşik sistemin zaman içinde farklılaşarak müzik ve dili oluşturduğu düşünülüyor. Kimi bilim insanları ise, müziğe ait ritmik, melodik ve duygusal kalıpların, dil becerisinden önce koordinasyonu sağladığı kanısında. Atalarımız için müzik, yalnızca bir eğlence biçimi değildi.
Birlikte müzik icra etmek, şarkı söylemek ve dans etmek; senkronizasyonu, güveni, sosyal uyum ve bağlanmayı destekledi.
Yüksek ihtimalle, dini tören ve ritüellere eşlik etti. Basit perküsyonlar ve ilahiler belki de avlanma gibi grup eylemlerinin metronomu oldu. Hatta melodi ve ritim, yazıdan önce kritik bilgilerin aktarılmasını kolaylaştırmış bile olabilir.
Müzik Bir Adaptasyon mu?
Müziğin, atalarımız için sosyal avantajları olduğu aşikar olsa da, nasıl ortaya çıktığı konusunda iki ayrılan görüş mevcut. Adaptasyon Teorisi’ne göre, müzik, bir özelliğin doğal seçilim yoluyla evrimleşmesi için gereken iki temel koşulu —hayatta kalma ve üreme başarısı— doğrudan sağlamıştır. Müziğin, bir önceki paragrafta bahsettiğimiz sosyal faydaları, hayatta kalma başarısına olan etkilerine örnektir.
Üreme başarısından bahsedecek olursak, müzikal kabiliyet, hayvanlar aleminde yaygın görülen bir cinsel seçilim aracıdır. Bunun en bariz örneği, dişi kuşların, karmaşık ve geniş repertuara sahip erkekleri tercih etmesidir. Bu yalnızca etkileyici bir gösteriden ibaret değildir; kaliteli genler, gelişmiş gelişimsel özellikler ve genel zindeliğin birer göstergesidir. Charles Darwin de müziğin, insanlarda benzer bir adaptif fayda sağladığı görüşündeydi. Hatta Darwin, müziğin insanlar için yalnızca başlangıçta bir cinsel seçilim aracı olduğunu, daha sonraları çeşitli insan duygularını kapsayacak şekilde genişleyerek şiir gibi diğer sanatların da temelini oluşturduğunu eklemiştir.
Evrimsel Bir Yan Ürün Olarak Müzik: Spandrel Teorisi
Kısa bir mimari molası. Spandrel, bir kemeri oluşturan yatay ve dikey elemanların kesişiminde bulunan, kabaca üçgen şekilli, dekoratif öğelerdir. Evrimsel biyolojide ise spandrel, doğrudan adaptif seçilim sonucu olmayan, başka bir özelliğin evrimsel bir yan ürünü olan özellikler için kullanılır.
Müziğin adaptasyonla evrildiği görüşünün karşısında ikinci görüş olan Spandrel Teorisi durur. Bu görüşe göre müzik, hayatta kalmada doğrudan bir işlev taşımaz. Bunun yerine, farklı bilişsel mekanizmaların evrimi esnasında tesadüfen ortaya çıkan bir yan ürün, yani spandreldir. Bu görüşün en güçlü savunucusu Steven Pinker, müziği “işitsel cheesecake” olarak tanımlar. Cheesecake, yüksek yağ ve şeker içeriği ile insan beyninin zevk devrelerini uyarır. Fakat bunun evrimsel arka planı özel olarak cheesecake’i sevmek değil, hayatta kalmak için yüksek enerjili besinleri sevmektir. Cheesecake, dopamin salınımı ile ödül sistemimizi manipüle eder.
Pinker; müziğin, dil ve işitsel analiz için gelişen ses işleme devreleri, motor beceriler için gelişen ritim algılama sistemleri ve duygu sistemlerine hitap etmesini buna benzetmiştir. Müziği; evrimsel bakımdan doğrudan bir etkisi olmayan, hoş, ama hayatta kalmak için zorunlu olmayan bir tesadüf olarak tanımlamıştır.
Kulak Kurtları, Dopamin ve Tekrar İsteği
Bu fenomenleri günümüzdeki karşılıklarıyla pekiştirirken başta sorduğum sorulara da yanıt bulmuş olacağız. Kulak kurtlarını (İng. earworm), Pinker’ın işitsel cheesecake analojisinin günlük hayattaki bir yansıması olarak düşünebiliriz. Beynin, dil için evrimleşen kalıp tanıma ve tekrara olan yatkınlığı, akılda kalıcı melodi ve ritimler tarafından ele geçirilir. Tahmin edilebilir müzikal yapılar, beynimizin ödül merkezini uyarır ve dopamin salgılamamızı sağlar, bu hazzı tekrar tekrar yaşamak için, aynı şarkıyı defalarca dinleriz.
Müzik ve Kolektif Deneyim
Müzik, geçmişte olmadığı gibi, günümüzde de yalnızca bireysel bir aktivite değildir. Festivallerde ve kulüplerde yabancı kalabalıklarla aynı ritme dans etmek, aynı sözlere eşlik etmek, esasında adaptasyon teorisinin öne sürdüğü temel içgüdülerin modern birer yansıması. Atalarımızın hayati aktivitelerinin metronomu olmuş müzik, günümüzde de aidiyet ve coşku hissiyatına bürünerek yankılanmaya devam ediyor. Üstelik, neredeyse biyolojik bir birim gibi, insan toplumlarıyla beraber hareket ediyor, karışıyor, hayatın temeli olan çeşitliliğe katkıda bulunuyor. Etnik müzikler, toplumsal kimliklerin devamlılığını sağlıyor. Farklı etnik kökenlere ait müziklerin füzyonu, kültürel köprüler kuruyor, göçmen deneyimlerine eşlik ediyor. Bazen müzik, değişim rüzgarlarını güçlendiren bir dönüşüm aracı oluyor. Protesto şarkıları, toplumun ortak isyanını pekiştiriyor, kolektif hafızanın muhafızı haline geliyor.
Kırk bin yıl önce kemiklere açılan deliklerde başlayan notalar, artık gelişmiş teknolojiler sayesinde doğrudan sinirsel aktivitelerden bile icra edilebiliyor. İster bir adaptasyon, ister bir yan ürün olsun; müzik, karmaşık evrimsel yolculuğu esnasında hayatımızın her alanında serpildi ve köklendi, bizler için kıymetli bir biyolojik miras haline geldi. Sizleri de bir sonraki dinletinizde müziğin bireysel hayatınızdaki ve toplumsal hayattaki yeri hakkında düşünmeye ve düşüncelerinizi paylaşmaya davet ediyorum. Sizce müzik işitsel bir cheesecake mi, yoksa hayatta kalma kiti mi?
