ROSALÍA, Lux albümü ve bu albümden adını bir gece kulübünden alan, etkileyici bir kliple yayınlanan “Berghain” parçasıyla müzik dünyasında gündeme oturdu.
Albüm genelinde senfonik bir yaklaşım hissedilirken, dinleyiciler operatik benzetmeyi daha çok Berghain üzerinden kurdu. Peki, bu parça gerçekten operayla kuzen mi, yoksa çok uzaktan bir akraba mı? Bu soruya ışık tutmak için bir opera sanatçısıyla, albümü hem teknik açıdan hem de dinleyici beklentileri üzerinden değerlendirdiğimiz bir sohbet gerçekleştirdik.
Sorularımıza ışık tutan opera sanatçısı Dilara Baştar Yeşilay, kendisi uluslararası yapımlarda yer alan bir mezzosoprano ve en son Stadt Theater Klagenfurt’ta La Cenerentola operasının başrolünde sahnedeydi.
1. Dinleyicilerin özellikle Berghain parçası üzerinden kurduğu operatik benzetmeyi düşündüğümüzde, sence bu parça operayı nerelerde çağrıştırıyor, nerelerde ayrılıyor? Albümün geneline baktığımızda bu yaklaşımı nasıl tanımlarsın?
Bir eseri opera ile kıyaslamak için yalnızca müzikal tekniklere değil, dramaturjiye de bakmak gerekir. Çünkü opera bir hikâye üzerine kurulan ve klasik müzik ile birleşmiş tiyatro oyunlarıdır. Dolayısıyla bir pop şarkısını ve albümünü doğrudan opera ile kıyaslamak doğru değil. Ancak, Lux’un senfonik duyulması normal çünkü aranjörler klasik müzik referanslı bir altyapı kullanmış. Berghain’deki tiz vokal birçok insana operatik duyuluyor olabilir ama aslında daha çok Mozart’ın Sihirli Flüt operasındaki Knaben sahnesini anımsatıyor.
ROSALÍA burada kafa sesi kullanıyor; bu da kilise korolarındaki çocuk seslerine yakın bir teknik. Koro tekniğini solo vokalde kullanmak operatik bir illüzyon yaratıyor. Ama bu, operanın kullandığı vibratolu, tam göğüs-ses destekli teknik değil.
Mariah Carey ya da Beyonce de tiz ses kullanıyor ama onları operatik algılamıyoruz. Bize bu algıyı Berghain’de yaratan şey, koroda Barok dönemden Klasik döneme geçişi anımsatan bir armoni trafiğine benzeyen altyapının kullanılıyor olması. Bu da bize çok kaliteli ve oldukça iyi bir deneyim sunuyor. Ancak albümü operatik değil, senfonik değerlendirmek daha doğru bir ifade olur.
2. Opera popa yaklaşabilir mi, yaklaşmalı mıdır? Bu yakınlaşma operanın ruhuna zarar verir mi yoksa yeni formlar yaratır mı?
Handel, Vivaldi, Mozart gibi bestecilerin melodileri zaten dönemin popüler müzikleriydi. Bugün birkaç enstrüman ekleyerek onları pop formuna çevirmek mümkün. Çünkü bu bestecilerin dönemin meşhur olan parçalarını yazmış olması, melodi ve metninin akılda kalıcılığından kaynaklıdır. Bu besteler ve besteciler zamanının mucizeleridir. Bazen kendime sorarım: Bu besteciler günümüzde doğmuş olsalardı, elektronik müzik veya rock dünyasına bulaşmazlar mıydı?
Opera popa yaklaşmalıdır ama yaklaşımın yüksek kalite ile yapılması gerekir.
Zaten opera şarkıcılığı tekniği popüler müziğe yaklaştıkça, farklı formlar ortaya çıkıyor. Kaliteli olduğu sürece, her müzik birleşebilir ve etkileşebilir.
Öte yandan klasik eserlerin orijinallerinin korunması önemli. Popüler olmaması bazen operayı yüzeysellikten koruyan bir şey bile olabilir.
3. Klasik operaların modern uyarlamalarını sık sık görüyoruz. Tamamen popüler kültürü konu alan bir opera mümkün mü? Popülerleşen opera yıldızları mı operayı ana akıma taşır, yoksa bizzat opera mı kendini güncellemek zorunda? Berghain’de Mike Tyson’ın “I’ll fuck you until you love me” sözünün yer aldığı gibi, bir gün bizde de Hande Ataizi’nin “Ne dedin sen?” gibi popüler kültür referansları duyabilir miyiz?
Romantik dönemden sonra yazılmış sayısız modern opera var. Bunlar güncel temalar, politik söylemler ve modern karakterler içeriyor. Opera yazmak hiç bitmedi, hâlâ devam etmekte. Opera camiasının içinde de büyük yıldızlar ve popüler isimler var. Sadece pop dünyasına göre daha kısıtlı. Pop veya rock müzik gibi görece daha kolay anlayıp bağlanabileceğin bir müzik türü değil.
Dünya nüfusunun %3–4’ü klasik müzikle uğraşıyor. Çünkü hoşlanabilmesi için anlaması ve bütünleşebilmesi lazım. Bunun için de o dili ve tarihi bilmesi lazım. Avrupa’da birçok şehirde en az üç-dört opera evi bulunmasının sebebi de kültürel köklülük. Türkçe operalarda popüler referanslı politik söylemler kullanılabilir mi? Tartışmalı. Ama dünyada örnekleri var.
4. Sence Lux, operanın geleceği için bir ipucu barındırıyor mu? Yeni nesil dinleyicilerin klasik müzikle kuramadığı bağı mı tamamlıyor? Bu albüm ana akımda benzer müzikleri çoğaltır mı? Yoksa tek bir şarkı ile kafamızda kendi klibimizi çekip, hevesimizi aldığımız bir yerde mi bırakır?
Bu albümün özelliği aslında basit melodilerin çok zenginleştirilmiş hâli ve albüm boyunca insanın her modunu yakalayabilecek şarkılarla çeşitlendirilebilmesi. İnsanlar ana akımda uzun süredir bu kadar zengin müzik duymuyordu.
Günümüzde operatik duygular ve ifade ediş biçimleri insanlara çok ağır geliyor. Dijitalleşme ve hızlı tüketim çağında, klasik müzikteki uzun dramatik akışları izlemek birçok kişi için zor geldiğinden opera geri planda kaldı. Operanın yerini evdeki televizyon, sinema, müzik platformları aldı. Günümüzün ihtiyacı, on saniyelik sosyal medya içeriklerinde yaşadıkları hayatın fon müziğini aramaya dönüştü.
Lux’un etkisi, insanların özlediği zengin müzikal dokuyu modern bir formda sunması. Bu tarz zenginleştirilmiş pop şarkıları daha önce de yapıldı. Bugün yapılan bir şarkı on yıl önce yapılandan daha fazla dinleniyor, daha fazla eleştirilebiliyor ve daha fazla etkileşim alıyor. Bundan dolayı ROSALÍA öncekilerden daha çok etkileşim sağlayabiliyor. Klasik müzik altyapılı pop akımının çoğalmasının, dinleyicilerin müzik kulaklarını geliştirme imkânı yaratması açısından mükemmel bir şey olduğunu düşünüyorum. Bu albüm, diğer sanatçılara bu yönde daha fazla yaratım yapmaya cesaret verecekse; bence görevini yerine getiren, etkili ve kaliteli bir albüm.
Klasik müzik altyapılı popüler olmuş müziklerden birkaç örnek vermek hoş olabilir:
-
Electric Light Orchestra – “10538 Overture”
-
Mavi Sakal – “İki Yol Senfonik”
-
Cem Adrian, Günay Acar – “Pervane”
-
Freddie Mercury, Montserrat Caballé – “Barcelona”
-
Il Divo – “Regresa a Mi”
Ayrıca The Opera Locos: A Comic Opera Show, 10–11 Nisan’da Lütfi Kırdar Kongre Merkezi’nde sahne alacak; belki popüler şarkıların yer aldığı bu opera gösterisi ilginizi çekebilir.
